PHƯƠNG PHÁP HỌC MỘT NGÔN NGỮ BẤT KỲ
Một trong những trở ngại lớn nhất của chúng ta khi học một ngoại ngữ ấy là chúng ta quá… thông minh và có quá nhiều kinh nghiệm.
Quá thông minh: vì mình không thể nào chấp nhận nghe một câu mà mình không hiểu: cần phải hiểu một câu nói gì trước khi nghe tiếp câu thứ hai, nếu không thì mình không buồn nghe tiếp.
Quá kinh nghiệm: Cuộc đời đã dạy ta không nghe những gì người khác nói mà chỉ hiểu những gì mà nội dung chuyển tải. Nếu không hiểu nội dung, chúng ta không thể lặp lại lời người kia. Cũng vì thế mà – trong giai đoạn đầu học ngoại ngữ – mỗi lần nghe một câu tiếng Anh thì trong đầu phải dịch ra được tiếng Việt thì mới yên tâm, bằng không thì … câu ấy không có nghĩa.
Thế nhưng, đấy là lối học ngoại ngữ ngược chiều. Tôi biết được nhiều ngôn ngữ, trong đó có ba ngôn ngữ tương đối thành thạo nghe nói đọc viết: Việt – Anh – Pháp, và tôi thấy rằng trong các ngôn ngữ tôi biết thì, một cách khách quan, nghe và nói tiếng Việt là khó nhất (vì ở phương tây, không có ngôn ngữ nào mà mình đổi cao độ của một từ thì ý nghĩa từ ấy lại thay đổi: ma – má – mà – mạ – mã – mả), khó như tiếng Trung Quốc vậy, mà phần viết của tiếng Trung lại còn khó hơn hẳn. Nhưng các bạn có để ý các em bé sống ở những nước nói ngôn ngữ nào cũng dễ dàng nghe nói một cách thành thạo khi đạt 5 tuổi mà chẳng thèm quan tâm độ khó dễ.
Giống như tất cả các ngôn ngữ trên thế gian này, những thầy cô dạy chúng ta nghe nói tiếng Việt chẳng phải là những vị chuyên gia ngôn ngữ như các thầy ngoại ngữ mà ta học tại các trường. Thầy dạy tiếng Việt chúng ta là tất cả những người quanh ta từ ngày ta ra đời: cha mẹ, anh chị, hàng xóm, bạn bè… nghĩa là đại đa số những người chưa có một giờ học sư phạm nào cả, thậm chỉ không có một khái niệm nào về văn phạm tiếng Việt. Thế mà ta nghe tiếng Việt thoải mái và nói như sáo ngay khi chúng ta 5-6 tuổi khi còn chưa biết viết một chữ cái nào, thậm chí còn chưa đến trường lớp nào. Còn tiếng Anh thì không thể như thế được. Ấy là vì đối với tiếng Việt, chúng ta học theo tiến trình tự nhiên, còn ngoại ngữ thì ta học theo tiến trình phản tự nhiên.
Từ lúc chúng ta được 3 tháng trong bụng mẹ, chúng ta đã có tai để nghe được âm thanh truyền vào bụng mẹ, và từ thời điểm đó, chúng ta bắt đầu nghe mọi thứ xung quanh mà mà chẳng bao giờ ta phản đối: “tôi chẳng hiểu gì cả, đừng nói nữa”! Bé xíu thế thì biết gì mà hiểu và phản đối!. Sau một thời gian dài từ 9 tháng đến 1 năm, ta mới nói những tiếng nói đầu tiên (từng chữ một), mà nhiều lúc không hiểu mình nói gì, đa phần chỉ là lặp lại cái âm thanh ba mẹ nói. Vài năm sau vào lớp mẫu giáo mới học đọc, rồi vào lớp 1 (sáu năm sau khi bắt đầu nghe) mới tập viết… Lúc bấy giờ, dù chưa biết viết mà chúng ta đã nghe đưọc tất cả những gì người lớn nói rồi kể cả điều mình chưa hiểu. Như vậy, tiến trình học tiếng Việt của chúng ta là Nghe – Nói – Đọc – Viết. Giai đoạn dài nhất là nghe và nói và cũng là giai đoạn quan trọng nhất mà không thể bỏ qua hay đi tắt được. Và ngữ pháp (hay văn phạm) thì đến cấp 2 mới học qua loa, mà khi qua hết trung học thì ta đã quên hết 90% rồi. Đây cũng là lý do vì sao bất kỳ ai chỉ cần chăm chỉ nghe và nói theo một ngoại ngữ sau 5 năm cũng có thể nói tốt ngôn ngữ đấy.
Sự thật là chúng ta chỉ có thể nói lại cái âm thanh mà chúng ta nghe được, nên người ĐIẾC chắc chắn là CÂM vì họ chưa từng “nghe” được cái âm thanh đấy nên không biết lặp lại thế nào cho đúng. Bạn cứ để ý trẻ sinh ra ở Nghệ An sẽ nói giọng nói Nghệ An mà không hề hay biết là giọng nói đó không giống giọng nói của trẻ sinh ra ở Hà Nội hay Thành phố Hồ Chí Minh. Đây cũng là mấu chốt nếu bạn muốn họ nói tiếng anh của người Mỹ thì phải nghe âm thanh người Mỹ nói chứ nghe người Ấn Độ nói tiếng anh thì không bao giờ bạn nói được tiếng Mỹ. Không có hai ngôn ngữ nào trên thế gian mà có âm thanh giống nhau hoàn toàn, thành ra bạn buộc lòng phải nghe để làm quen cái âm thanh đó, rồi sau khi rèn luyện vố sô lần thì miệng của bạn mới có thể tạo ra âm thanh đúng như âm thanh bạn đã nghe. Đấy chính là khó khăn rất lớn của người học ngoại ngữ do chẳng có người bản địa bên cạnh để chỉ cho bạn cách đặt lưỡi, môi, miệng thế nào để phát âm đúng. May mắn là có các video hướng dẫn việc phát âm giúp chúng ta nói đúng chuẩn luôn.
Theo một nghiên cứu độc lập của Cambridge thì để một từ vựng mà bạn nghe xong hiểu luôn thì bạn phải chạm trán chữ đấy ít nhất 600 lần, nghĩa là sau khi biết chữ đó rồi thì phải nghe nói tư duy chừng đó lần để có thể hiểu mà không phải nghĩ. Đây chính là mấu chốt để bạn có thể “tư duy” một ngôn ngữ mới mà không cần phải dịch sang ngôn ngữ mẹ đẻ, hay còn gọi là “nói một cách lưu loát tự nhiên”.
Nhưng tiến trình ta học tiếng Anh (hay bất cứ ngoại ngữ nào) thì hoàn toàn ngược lại.
Thử nhìn lại xem: Trước tiên là viết một số chữ và điền thêm nghĩa tiếng Việt nếu cần. Và kể từ đó, học càng nhiều từ vựng càng tốt, kế đến là học văn phạm, rồi lấy từ vựng ráp vào cho đúng với văn phạm mà VIẾT thành câu! Rồi loay hoay sửa cho đúng luật! Sau đó thì tập đọc các chữ ấy trúng được chừng nào hay chừng ấy, và nhiều khi lại đọc một âm tiếng Anh bằng một âm tiếng Việt! (ví dụ fire, fight, five, file… đều được đọc là ‘phai’). Sau đó mới tới giai đoạn NÓI, mà ‘nói’ đây có nghĩa là Đọc Lớn Tiếng những câu mình viết trong đầu mình, mà không thắc mắc người đối thoại có hiểu ‘message’ của mình hay không vì mình chỉ lo là nói có sai văn phạm hay không. Lúc bấy giờ mới khám phá rằng những câu mình viết thì ai cũng hiểu, như khi mình nói thì chỉ có mình và … Thượng Đế hiểu thôi, còn người bản xứ (tiếng Anh) thì ‘huh – huh’ dài cổ như cổ cò!
Sau thời gian dài thật dài, mình khám phá rằng mình từng biết tiếng Anh, và nói ra thì người khác hiểu tàm tạm, nhưng khi họ nói thì mình không nghe được gì cả (nghĩa là nghe không hiểu gì cả). Lúc bấy giờ mới tập nghe, và rồi đành bỏ cuộc vì cố gắng mấy cũng không hiểu được những gì người ta nói.
Vấn đề là ở đó: chúng ta đã học tiếng Anh ngược với tiến trình tự nhiên, vì quá thông minh và có quá nhiều kinh nghiệm. Tiến trình ấy là Viết – Đọc – Nói – Nghe!
Vì thế, muốn nghe và nói tiếng Anh, chuyện đầu tiên là phải quên đi kinh nghiệm và trí thông minh, để trở lại trạng thái ‘sơ sinh và con nít’, và đừng sử dụng quá nhiều chất xám để phân tích, lý luận, dịch thuật! Vì ngôn ngữ được hình thành qua quá trình sử dụng của con người, không hề mang trong mình logic toán học, nên cách duy nhất là nói theo cách mà người bản địa nói.
Và đây là bí quyết để học một ngôn ngữ:
1 Nghe thụ động:
1.1 ‘Tắm’ ngôn ngữ. Nghe không cần hiểu: Hãy nghe! Đừng hiểu.
Bạn chép một số bài tiếng Anh vào bất kì một thiết bị nào đó mà có thể bật nghe liên tục, bài dài ngắn không quan trọng, quan trọng là giọng nói đó đúng với mục đích học ngoại ngữ của bạn, ví dụ: tôi muốn học tiếng anh người Mỹ thì sẽ nghe âm thanh của người Mỹ nói tiếng anh. Hãy lên TED và TEDx chọn các tác giả đến từ đất nước mà bạn muốn học để tải bài họ nói về để nghe. Cách tải như sau: truy cập https://www.ted.com/talks bằng trình duyệt Coccoc, copy transcript và dùng chức năng tải video/audio của Coccoc để tải video hoặc audio về nghe.
Khi nào bạn ở nhà một mình, thì mở các bài đó ra vừa đủ nghe, và cứ lặp đi lặp lại mãi ra rả như âm thanh nền suốt ngày. Bạn không cần để ý đến nó. Bạn cứ làm việc của mình, đánh răng, rửa mặt, học bài làm bài, vào internet… với tiếng lải nhải của bài tiếng Anh. Thậm chí, trong lúc bạn ngủ cũng có thể để cho nó nói, lưu ý là để âm thanh tối thiểu mà vẫn nghe được để tránh tổn thương tế bảo cảm thụ âm thanh. Và nghe ban đêm cần để ý sức khỏe, chúng tôi đã từng làm như vậy thành công nhưng xém nữa là bị hâm do mất ngủ.
Trường hợp bạn có tai nghe không giây thì tranh thủ nghe sáng tai trái, chiều tai phải để vừa làm việc mà vẫn có thể nghe được. Hay nhất là dùng smartwatch có lưu trữ nhạc, copy vào rồi nghe qua tai nghe hoặc loa của đồng hồ khi có thời gian chết – ví dụ: di chuyển lâu giờ trên xe, đợi ai hay đợi đến phiên mình tại phòng mạch.
Công việc ‘tắm ngôn ngữ’ này rất quan trọng, vì cho ta nghe đúng với từng âm của một ngôn ngữ lạ. Tai của chúng ta bắt rất nhanh một âm quen, nhưng loại trừ những âm lạ. Ví dụ: Nếu bạn nghe câu: ‘mặt trời mọc cánh khi chim voi truy cập chén chó’, một câu hoàn toàn vô nghĩa, nhưng bảo bạn lặp lại thì bạn lặp lại được ngay, vì bạn đã quá quen với các âm ấy. Nhưng khi một người nói một câu bằng chừng ấy âm (nghĩa là 11 âm/vần), trong ngôn ngữ bạn chưa từng học, và bảo bạn lặp lại thì bạn không thể nào lặp lại được, và bảo rằng… không nghe được! (Bạn có điếc đâu! Vấn đề là tai bạn không nhận ra được các âm!) Lối ‘tắm ngôn ngữ’ đó chỉ là vấn đề làm quen đôi tai, và sau một thời gian vài năm bạn sẽ bắt được các âm của tiếng Anh, và thấy rằng âm ấy rất dễ nghe, nhưng hoàn toàn khác với âm Việt. Đừng nản lòng vì lâu ngày mình vẫn không phân biệt âm: hãy nhớ rằng bạn đã tắm ngôn ngữ tiếng Việt ít ra là 15 tháng liên tục ngày đêm trước khi mở miệng nói được tiếng nói đầu tiên và hiểu được một hai tiếng ngắn của cha mẹ; và sau đó lại tiếp tục ‘tắm ngôn ngữ’ Việt cho đến 4, 5 năm nữa trước khi nói được!
Bạn chỉ cần làm một phép tính đơn giản như sau: một đứa trẻ bất kì nghe 12h mỗi ngày sau 5 năm bắt đầu nghe nói thông thạo một ngôn ngữ, thì chúng ta nghe 1h mỗi ngày sẽ mất bao nhiêu năm? Đừng sốc khi tính ra con số 60 năm, đó là lý do vì sao chúng ta không giỏi ngoại ngữ đó các bạn. Và đây cũng là lý do vì sao bạn phải cho con bạn nghe ngoại ngữ từ khi còn trong bụng mẹ, thời gian nghe âm thanh nhiều hơn cho xem hình ảnh để tránh làm trẻ mất tập trung. Lưu ý gia đình không có điều kiện ba mẹ biết nói tiếng anh nên chọn một khung thời gian 2-4h cho bé nghe ngoại ngữ. Nếu ba mẹ biết nói dù nói sai cũng nên giao tiếp với bé trong khung thời gian này, hoặc phân ra ba nói tiếng anh mẹ nói tiếng việt. Đừng ngại nói sai vì con của bạn sẽ dễ dàng phân biệt được đúng sai do được tắm âm thanh của người bản địa. Việc nghe thụ động này vô cùng phù hợp với trẻ em vì ở độ tuổi này trẻ chưa thể xây dựng tính tự giác học chủ động được. Còn với người lớn thì những lúc đang làm việc khác bạn cũng nên nghe thụ động để tăng thời gian tắm ngôn ngữ mỗi ngày, đẩy nhanh quá trình “thẩm thấu ngôn ngữ”.
1.2 Nghe với hình ảnh động.
Nếu có giờ thì xem một số tin tức bằng tiếng Anh (một điều khuyên tránh: đừng xem chương trình tiếng Anh của các đài Việt Nam, ít ra là giai đoạn đầu, vì xướng ngôn viên Việt Nam, phần lớn, nói rất gần với âm Việt Nam (kể cả pronounciation), nên mình dễ quen nghe, và từ đó lỗ tai mình lại hỏng, về sau lại khó nghe người bản xứ nói tiếng Anh – thế là phải học lại lần thứ hai!). Các hình ảnh đính kèm làm cho ta ‘hiểu’ được ít nhiều nội dung bản tin, mà không cần phải ‘dịch’ từng câu của những gì xướng ngôn viên nói. Bạn sẽ yên tâm hơn, sau khi nghe 15 phút tin tức, tự tóm lược lại, thì mình thấy rằng mình đã nắm bắt được phần chính yếu của nội dung bản tin. Và đây là cách thư hai để tắm ngôn ngữ.
2 Nghe chủ động.
2.1 Bản tin tiếng anh:
Thu một bản tin, và nghe lại rồi chép ra nhiều chừng nào hay chừng nấy… nhớ là đừng tra cứu tự điển hay tìm hiểu nghĩa vội. Đoán nghĩa trong nội dung câu, và nhớ lại âm thanh của từ, hay cụm từ đó, sau này tự nó sẽ rõ nghĩa, nếu trở đi trở lại hoài.
Một trong các trang hỗ trợ nghe học theo chủ đề cực nổi tiếng là : https://breakingnewsenglish.com/. Trang này cho phép bạn học một chủ đề ngắn bất kì theo nhiều cấp độ, cấp độ càng cao bài viết sẽ dùng từ phức tạp hơn, chứ kể còn có bài tập để bạn rèn luyện cho chủ đề đấy cho đến khi nghe nói đọc viết thông thạo. Nếu bạn học nâng cao để thi IETLS thì nên học thuộc lòng các đoạn văn ngắn để xây dựng khả năng viết, điều mà có lẽ nếu bạn học theo cách truyền thống 20 năm cũng không thể viết được một đoạn ngắn chuyên nghiệp như vậy được.
2.2 Chăm chú nghe lại một số bài mình từng nghe trong giai đoạn ‘tắm ngôn ngữ’
Lấy lại script của những bài mình từng nghe, đọc lại và nhớ lại trong tưởng tượng lời đọc mà mình từng nghe nhiều lần.
Sau đó xếp bản script và nghe lại để hiểu. Lần này: tự nhiên mình sẽ nghe rõ từng tiếng và hiểu. Trường hợp không hiểu một từ hay cụm từ, thì gắng lặp lại nhiều lần đúng như mình đã nghe, sau đó lật lại script để so sánh. Nếu mốn ôn luyện viết thì nên học thuộc các đoạn ngắn và chép lại cho đến khi không còn lỗi nữa.
2.3 Học hát tiếng Anh, và hát theo trong khi nghe.
Chọn một số bài hát mà mình thích, tìm lyrics của nó rồi vừa nghe vừa nhìn lyrics. Sau đó học thuộc lòng và hát song song với ca sĩ, và gắng phát âm cũng như giữ tốc độ và trường độ cho đúng. Khi nào buồn buồn cũng có thể tự hát cho mình nghe (nếu không có giọng tốt và hát sai giọng một tí cũng không sao, vì chủ yếu là tập phát âm, tốc độ, trường độ và âm điệu tiếng Anh).
Và nói cho đúng giọng (qua hát) cũng là một cách giúp mình sau này nhạy tai hơn khi nghe, vì thường thường ngôn ngữ trong các bài hát khó nghe hơn những câu nói bình thường rất nhiều.
3 Luyện giọng chuẩn (shadowing)
Quay trở lại một trong những trở ngại lớn của người học ngoại ngữ là phát âm cho đúng. Bạn hãy tải các video Pronunciation Workshop về để học cách đặt môi, lưỡi sao cho đúng để phát được các âm thanh của tiếng anh. Hãy dành ít nhất 3 tháng thực hiện việc này và có thể làm cùng với việc tắm ngôn ngữ để biết cách phát âm chuẩn.
Mật khẩu mở link là “trungdao.org”: https://1drv.ms/f/c/8df9559662d02540/IgBAJdBillX5IICNVLIBAAAAARGVIGdGqHg2oE5Y0mDLPQ0?e=dezZba
Tiếp đấy bạn vào web sau để lựa chọn bài nghe để luyện đọc theo cho đúng giọng bản địa: https://www.esl-lab.com/
Bạn chỉ cần chọn các cấp độ Easy – Intermediate – Difficult rồi chọn bài viết phù hợp với nhu cầu rồi bắt đầu nghe. Kéo xuống phần Listening Script (lời thoại) ở cuối bài đề đọc theo, rồi tải bài nghe vào các thiết bị khác để nghe liên tục trong ngày để có thể nhại lại được ngay sau mỗi câu, và tiến tới nói thuộc lòng từng đoạn.
Có bạn bảo rằng hiện nay mình chưa hiểu, nên cố gắng nghe nhiều cũng vô ích, để mình học thêm, khi nào có nhiều từ vựng để hiểu rồi thì lúc đó sẽ tập nghe sau.
Nghĩ như thế là CHƯA ĐÚNG. Chính vì bạn chưa hiểu nên mới cần nghe nhiều hơn những người đã hiểu. Muốn thực hành bơi thì bạn buộc lòng phải xuống nước thực hành chứ không thể viện lý do rồi chỉ đứng trên bờ học lý thuyết được. Bạn xuống nước chắc chắn ban đầu sẽ bị sặc, nhưng đây là chủ động bị sặc nên cơ thể sẽ nhanh chóng làm quen và bạn sẽ sớm biết bơi.
Muốn biết nghe và hiểu tiếng Anh thì phải nghe tiếng Anh, nghe khi chưa hiểu gì cả! Và chính vì chưa hiểu gì nên cần phải nghe nhiều.
Cuối cùng, mình tin là bất kỳ ai cũng sẽ học giỏi một ngôn ngữ bất kì chỉ cần thông qua tiến trình tự nhiên nghe – nói – đọc – viết vì chính bạn khi ở 5 tuổi đã nói thông thạo tiếng mẹ đẻ đã là minh chứng hùng hồn cho cách học không thể thất bại này rồi.